The Tree of Life Erasmus+ program that took place in Elpidohori in Greece last October was focused on cultivating awareness in each one of us participants about how to make our lives more sustainable: less wasteful and polluting, with a smaller carbon footprint, and more about discovering and implementing life solutions that go through community and sharing instead of conspicuous consumption and waste.

You can see the Easy Greek episode I made about my experience here.

I have known for a long time that one of the best and most effective ways to reduce my impact on the world and promote a caring, sustainable lifestyle (insofar as this is possible while living in a large city) is to become vegan, or to be an even more selective omnivore than I had been before.

So, for the past couple of months, I have limited animal products to drinking my own homemade kefir (which I eat to not let the products of my kefir fungus culture go to waste) and honey (which I tend to substitute with apple butter whenever possible). That’s about once per week. I call this vegan, which it isn’t really, but you could call it “plant-based” if you object. More on that soon.

In the spirit of this vegan project, Marilena and I shot this video for Easy Greek:

For my nameday, in October, we cooked and shared a meal with some of my friends, where we also got a chance to talk to them about Tree of Life and what inspired us to take the decision to severely cut back on our animal product consumption.

The menu included roast potatoes and sweet potatoes, hummus and pink beetroot hummus, a large salad with pomegranate, olives, sea fennel and sunflower seeds (and more), baked pita bread (which turned out a liiittle more peppery than I had planned) and some guacamole.

The immediately following weekend, we organized a second dinner, this time for some friends of Marilou’s. It was actually more of a “vegan potluck”. Some of the people we invited initially laughed at the idea of cooking vegan food to bring with them, but in the end the whole thing turned out to be a big success.

The menu in this case included my favorite cauliflower curry with coconut milk, more beetroot (and carrot!) hummus, more guacamole, salad, brown rice, roast pumpkin with pomegranate and sunflower seeds, vegan pesto pasta, Greek fava and roast Pleurotus mushrooms with thyme and balsamic vinegar.

For dessert: vegan cheesecake (with cashew nut paste instead of cream cheese) with strawberry jam!

Despite the “sustainable” feast, I was disheartened by the fact that a lot of our dinner guests actually left quite a lot of their food in their plates uneaten. They all said they liked the food, so unless they were lying, they just couldn’t serve themselves less, or just as much, as they intended to eat. So we actually created quite a lot of food waste that wouldn’t have been produced otherwise. The total impact of this waste compared to what a “normal” dinner would have produced is hard to quantify: it might have had fewer, more environmentally impactful dishes, but a greater number of our guests might have been more eager to clean their plates. Or not. Who knows.

This realization inspired me to get some new worms for my Wormery compost bin and refresh my colony. I had accidentally killed the previous colony a few years back by drowning them in white flour (ironically). It was time to renew my efforts to reduce kitchen waste in the household.

Pumpkin seeds sprouting

Before leaving Elpidohori, we made the agreement as a team to symbolically share plants or sprouts with other people, disseminating literally as well as figuratively the message of Tree of Life in this way.

I grew lentil sprouts as part of this activity — a fantastic tasty & nutritious snack.

Lentil sprouts
Maalouf is also considering going vegan… NOT!
You should try these sprouts!

I also put some avocado pits (the ones left over from the guacamole!) in water to have them one day become avocado trees. I intended to gift these sprouts to friends and family, but almost a month later, they don’t seem to have grown much. I hope they make it!

Once, and if, we get there, I’ll be sure to post updated pictures. I’m following this video guide.

Actually, looking at the level of water and at the video, I don’t think I submerged them deep enough into the water.

Also, here are some vegan restaurants in Athens I have reviewed for Spotted by Locals to get you even more familiarized with this fascinating, forward-looking world.

Veganaki | PeasVegan BeatMama Tierra

You may also browse by keyword: vegetarian.

This is the story so far almost two months in. I’m supplementing vitamin B12 and D3 and I’m eating a lot of hemp and pea protein as I’ve been hitting the gym regularly, and that seems to be working as intended.

On a final note, I watched The Game Changers on Netflix a few days ago (thanks for the recommendation, David!) — a documentary about “plant-based” diets and nutrition in strength-based or extreme sports.  I have to admit it’s impressive to see Arnold Schwarzenegger singing the praises of plant-based diets, as I’m sure you’ll agree.

At the time of writing, a full version also existed on Youtube, but I don’t expect it will stay there for long, which is why I’m not sharing with you a direct link to it.

The relevant discussion has raised interesting questions about what vegan science is using for backing. The anecdotal evidence and stories included in the film were impressive, but some of the purely nutrition-based arguments against meat sounded a bit farfetched. Joe Rogan invited the documentary’s main narrator (whose story was one of the many included in the film itself) to debate him over some of these facts. Here’s another unbiased, seemingly fair review of the relevant science.

What I believe is there’s no point obsessing over the nutritional arguments: if you take into account that many medical studies cannot be or never are replicated, or the fact that each study is more often than not funded by the respective industry that will most stand to benefit from the results, this kind of arguments tend to be unreliable and easy to debunk using equally valid counterarguments (by equally dubious and most likely unrepeated studies) carried through by the opposing camp.

It seems obvious and makes intuitive sense that a plant-based diet should be healthier than a primarily carnivore diet, but there are caveats. And, crucially, there are plenty of other, much stronger arguments for plant-based or vegan diets that question the ethics of factory farming and the ridiculously high environmental impact of animal products. It’s just a matter of fact that the planet cannot support 7.5 billion carnivores and the animals that would feed them. Focusing too much on the nutritional arguments and discounting these other points seems like a waste of time and an invitation to endless bickering.


Αφίσα από το 1991, “Save the Rainforest”. Κανείς δεν περίμενε τότε ότι η αδάμαστη όρεξη δισεκατομμυρίων για κρέας κάθε μέρα θα υπερτερούσε.

Ήμουν τον Ιούλιο στα Λουτρά Ωραίας Ελένης Κορινθίας, στο μικρό εξοχικό μας εκεί.

Είχα πάει βόλτα στον κεντρικό δρόμο κι ανακάλυψα ένα νέο μπαρ το οποίο συνδυάζει τυριά, αλλαντικά και μπύρες. Είπα να τους επισκεφθώ κι εγώ, να δοκιμάσω αυτή τη νέα επιχείρηση στο χωριό.

Παρήγγειλα μια Weiss ελληνική και μια ποικιλιά νόστιμων τυριών από διαφορετικά μέρη της Ελλάδας.

Ο ιδιοκτήτης ήταν εκεί μαζί με έναν φίλο του, σε διπλανό τραπέζι. Πήγα στο τραπέζι τους και τους έπιασα την κουβέντα.

Αφού συστηθήκαμε και αναφέραμε περιληπτικά τι κάνουμε στη ζωή μας, ήρθε το πιάτο με τα τυριά.

«Δεν θες να δοκιμάσεις και τα αλλαντικά;» με ρώτησε ο ιδιοκτήτης. «Είναι όλα ντόπια ελληνικά».

«Όχι, αποφεύγω το κρέας γενικά», απάντησα.

«Γιατί; Λόγοι υγείας;» με ρώτησε ο φίλος του. Του απάντησα πως όχι, περισσότερο λόγοι ηθικοί και οικολογικοί. Εκείνος σχολίασε ότι και τα φυτά έχουν συναισθήματα και ότι τα ζώα που εκτρέφουμε θα εξαφανίζονταν αν δεν τα εκτρέφαμε, άρα κάνουμε καλό που τρώμε κρέας. Για την ακρίβεια δεν θυμάμαι ακριβώς τι είπε γιατί δεν ήταν τίποτα που δεν είχα ξανακούσει από διάφορους απολογητές της κρεατοφαγίας.

Γνωστή συζήτηση, αλλά είπα να τσιμπήσω. Ποιος ξέρει. Μπορεί να ήταν κάτι που εκείνοι δεν είχαν ξανακούσει ποτέ.

Τους είπα για το έγκλημα των βιομηχανοποιημένων εκτροφείων, και για να τους φέρω με το μέρος μου (δείχνοντας τους ότι ο τρόπος ζωής μου ήταν κάτι που κι εκείνοι θα μπορούσαν να δοκιμάσουν), τους είπα ότι μερικές φορές τρώω το κρέας όταν πιστεύω ότι έχει μεγαλύτερη σημασία να σεβαστείς τον κόπο που κρύβει η φιλοξενία και να μην αρνηθείς κρέας το οποίο ήδη έχει σκοτωθεί και μαγειρευτεί από το να σηκώσεις μπαϊράκι σε ανθρώπους που θα συνδέσουν την αγνωμοσύνη με τη χορτοφαγία. Τότε είναι που η προσπάθεια σου να κάνεις το καλό γυρίζει μπούμεραγκ.

Επίσης ανέφερα ότι σε παγκόσμιο επίπεδο, η κτηνοτροφία είναι από τους νούμερο ένα παράγοντες για την επιδείνωση της κλιματικής αλλαγής. «Καίνε τον Αμαζόνιο για να καλλιεργήσουν σόγια και να αφήσουν τα γελάδια να βοσκήσουν για να γίνουν μπέργκερ στην άλλη άκρη του κόσμου».

Ένα αχνό χαμογελάκι περιφρόνησης άρχισε να σχηματίζεται στα χείλια των συνομιλητών μου.

«Είναι καλό που σε απασχολεί ο Αμαζόνιος», άρχισε ο ιδιοκτήτης, «αλλά — πού είπες ότι μένεις, στον Οικισμό; Το ξέρεις ότι πριν χτιστούν τα σπίτια εκεί είχε πευκοδάσος; Δεν είναι υποκριτικό να μένεις εκεί και να μου μιλάς για τον Αμαζόνιο;»

Τον κοίταζα με ένα ξαφνικά ένοχο ύφος.

«Πέρα από το μπαρ εδώ που άνοιξα με τη γυναίκα μου, εγώ δουλεύω στα διυλιστήρια, στους Αγ. Θεοδώρους. Δεν με συμφέρει που θα στα πω αυτά, αλλά ξέρεις τι περιβαλλοντική καταστροφή φέρνουμε εμείς; Αναγκάζομαι να δουλεύω εκεί, αλλιώς δεν θα το έκανα. Αλλά λένε να φτιάξουν και εξέδρες. Αυτό θα είναι καταστροφικό. Γιατί δεν σε απασχολεί αυτό;»

Θέα στα διυλιστήρια από τα Λουτρά.

«Κοίτα, είναι κι αυτό σημαντικό, αλλα…»

«Καλός κι ο Αμαζόνιος, αλλά εσείς στις πόλεις και στις οθόνες κοιτάζετε μόνο τι γίνεται στον κόσμο και δεν βλέπετε τι γίνεται στην επαρχία. Τα ΜΜΕ μας έχουν πείσει να χαζεύουμε έξω και να μη βλέπουμε τι γίνεται στον ίδιο μας τον τόπο, στην ίδια μας την πατρίδα. Ξέρεις πόσοι λαθρομετανάστες έρχονται στη χώρα; Δεν θα μείνει Έλληνας για Έλληνας, στο λέω».

«Θα έπρεπε να τους σκοτώνουν στα σύνορα», πετάγεται ο φίλος του.

«Ασ’ τον φίλο μου», συνεχίζει ο ιδιοκτήτης, «είναι λίγο ευέξαπτος. Μην τον παρεξηγείς, έχει καλή καρδιά. Εγώ λέω ότι θα έπρεπε να παίρνουμε μόνο τους καλούς. Τους επιστήμονες. Γιατί να φορτωνόμαστε όλους τους άλλους; Να εκμεταλλεύονται και το σύστημα υγείας; Είναι κατάσταση αυτή, να περιμένουν οι Έλληνες και να εξυπηρετούνται οι ξένοι; Ξέρω τι σου λέω, τα έχω ζήσει».

Εδώ αρχίζω και κοιτάζω τριγύρω μου για εξόδους διαφυγής. Αλλά αντιδράω.

«Δεν ξέρω αν θα έπρεπε να δεχόμαστε όλους τους μετανάστες και με ποια κριτήρια, αλλά οι πρόσφυγες προσπαθούν να ξεφύγουν από πόλεμο. Εδώ δεν έχουμε ζήσει πόλεμο, δεν ξέρουμε τι σημαίνει».

«Άκου να σου πω, μη μου λες εμένα ότι δεν έχουμε ζήσει πόλεμο. Ο παππούς μου έζησε τον πόλεμο, κι εγώ είμαι πολύ άνθρωπος της οικογένειας κι έχω ενσυναίσθηση.  Έτσι νιώθω ότι τον έχω ζήσει κι εγώ. Αυτό είναι από τα αρνητικά μου — συναισθάνομαι και νοιάζομαι για την οικογένεια μου υπερβολικά… Κι άλλωστε, με όσα γίνονται τώρα, δεν είναι σαν να ζούμε πόλεμο;»


«Ο Αμαζόνιος είναι μακριά. Έχουμε άλλα προβλήματα εδώ…»

Η συζήτηση συνεχίστηκε. Οι συνομιλητές μου παραδέχτηκαν ότι είχαν ψηφίσει και Χρυσή Αυγή, αν και δεν συμφωνούν με όλους τους τρόπους τους, και ο Κασιδιάρης φαίνεται εξηγημένος άνθρωπος.

Έφυγα με ελαφρά πηδηματάκια, ευχαριστώντας τους για τα ελληνικά τυριά και τις ελληνικές μπύρες.

Η καταστροφή του Αμαζονίου, λίγες εβδομάδες αργότερα, πήρε διεθνείς διαστάσεις σα θέμα. Δεν ξέρω αν με θυμήθηκαν οι κύριοι από πάνω, αλλά εγώ τους θυμήθηκα, και τη συζήτηση μας, και είπα να τη μοιραστώ μαζί σας, σαν ένα μικρό στιγμιότυπο από τον τρόπο σκέψης όσων ίσως δεν ανησυχούν τόσο για αυτά τα μεσοαστικά πράγματα.


The distant future, the year 2000
The distant future, the year 2000
The distant future, the distant future
It is the distant future, the year 2000
We are robots

The world is quite different ever since
The robotic uprising of the late nineties
There is no more unhappiness, affirmative

We no longer say yes, instead we say affirmative
Yes, affir-affirmative
Unless we know the other robot really well

There is no more unethical treatment of the elephants
Well, there’s no more elephants, so ah, but still it’s good

There’s only one kind of dance, the robot
And the robo-boogie
Oh and the ro, two kinds of dances
But there are no more humans
Finally robotic beings rule the world

Here’s a robot-themed playlist I made. It has pieces ranging from the hilarious to the chilling and frisson-inducing , but they’re all in some way inspired by science fiction and humanity’s dream of spawning a synthetic version of itself.

Featuring: Vangelis, Flight of the Conchords, Kraftwerk, Röyksopp, Giorgio Moroder, Radiohead, Daft Punk, Voltaire, Tomáš Dvořák and Styx.




I was considering erasing my old blog (2007 – 2017) and allowing it to be swept away by the wind of time, but I was turned over, at least for the time being, mostly thanks to the surprising, kind, and kind of surprising words of appreciation by friends, and have copied it to

Cubilone’s Dimension will now be simply known as the “old blog”, or the “archive”. I might go back and do something, play around with some old posts one day. Until that day comes, please excuse any inconsistency with internal linking etc you might find — I did my best to update the permalinks.


Οι ειδήσεις - Οδηγίες χρήσεως

Οι ειδήσεις – Οδηγίες χρήσεως by Alain de Botton
My rating: 3 of 5 stars

Με τη συνηθισμένη του διαύγεια και τον τρυφερό φλεγματισμό του, ο Αλαίν ντε Μποττόν μας κάνει μια περιήγηση στον θεσμό των ειδήσεων και το τι σημαίνει το να ζει κανείς στην εποχή της (υπερ)πληροφόρησης.

…ο σημαντικότερος στόχος του διαφωτισμού έχει επιτευχθεί: ο μέσος πολίτης διαθέτει τώρα πια σχεδόν ακαριαία πρόσβαση σε πληροφοφίες για γεγονότα από κάθε γωνιά του πλανήτη. Ταυτόχρονα όμως, έχουμε επίσης αναγκαστεί να μάθουμε κάτι μάλλον απροσδόκητο: δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα.

Αν κάποιος προσπαθούσε να μαζέψει σε μια λίστα που θα τράβαγε όλα τα βλέμματα το τι φρικτότερο συμβαίνει στον πλανήτη κάθε μέρα, το αποτέλεσμα δεν θα ήταν πολύ διαφορετικό από τα πρωτοσέλιδα εφημερίδων και ειδησεογραφικών ιστοσελίδων.

Προτού απογοητευούμε από τις συμφορές που υποτίθεται ότι μας περιβάλλουν, καλό είναι να θυμόμαστε ότι τελικά οι ειδήσεις αποτελούν μια επιλογή από όσα συμβαίνουν γύρω μας — τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο.

Η χώρα μας δεν είναι μόνο ένα κομμένο χέρι, μια ακρωτηριασμένη ηλικιωμένη, τρία νεκρά κορίτσια σε ένα υπόγειο, η δυσχερής θέση ενός υπουργού, τα τρισεκατομμύρια χρέους, η διπλή αυτοκτονία σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό και η θανατηφόρα καραμπόλα πέντε αυτοκινήτων κοντά σε κάποια ακτή.

Είναι επίσης το σύννεφο που κινείται απαρατήρητο αυτή τη στιγμή πάνω από το καμπαναριό μιας εκκλησίας, η ήρεμη σκέψη στο μυαλό ενός γιατρού που ετοιμάζεται να κάνει ένεση στο γυμνό μπράτσο ενός ασθενούς, τα ποντικάκια δίπλα στους θάμνους, το παιδάκι που σπάει το τσόφλι ενός σφιχτοβρασμένου αυγού ενώ η μητέρα του το κοιτάζει τρυφερά, το πυρηνικό υποβρύχιο που περιπολεί τα θαλάσσια σύνορα με αποτελεσματικότητα και γενναιότητα, το εργοστάσιο που παράγει τα πρώτα κομμάτια μιας νέας μηχανής και η σύζυγος που, παρά τις απίστευτες προκλήσεις και τα σκληρά λόγια, ανακαλύπτει νέα αποθέματα υπομονής και συγχώρεσης.

Όλα αυτά συνιστούν επίσης την πραγματικότητα. Οι ειδήσεις που μαθαίνουμε για μια χώρα δεν είναι η ίδια η χώρα.

Με το λεπτό του χιούμορ αλλά και την ανησυχία του για το πώς μπορεί ο καθένας μας να γίνει πιο ένας πιο ελεύθερος, καλά ενημερωμένος, ολοκληρωμένος και ευτυχισμένος με τη ζωή του άνθρωπος, ο ντε Μποττόν ξεσκεπάζει τις μηχανορραφίες του παγκοσμίου συστήματος ενημέρωσης που δημιουργεί αντιλήψεις, τάσεις, φοβίες και εμμονές. Σε αυτόν τον μικρό «οδηγό χρήσης για τις ειδήσεις», προτείνει τρόπους με τους οποίους μπορούμε να παραμείνουμε ενημερωμένοι, αλλά όχι συναισθηματικά και ψυχικά χειραγωγημένοι.

Άμα σας ενδιαφέρει τι έχει να πει, προτείνω, αντί να διαβάσετε το βιβλίο να δείτε αυτό το βίντεο όπου ξεδιπλώνει τη σκέψη του σχετικά με το ίδιο θέμα με λιγότερη λεπτομέρεια αλλά κατ’ εμέ περισσότερη συνεκτικότητα. Άμα θέλετε να μάθετε και περισσότερα, διαβάστε και το βιβλίο. Αλλά το βίντεο από μόνο του νομίζω αρκεί. Θα σας διασκεδάσει και θα σας εμψυχώσει.

Μα τι τύπος είναι ο Μποττόν; Φιλόσοφος που είναι αρκετές φορές καλύτερος ομιλητής απ’ ότι συγγραφέας (και είναι ήδη πολύ καλός συγγραφέας!); Μα την πίστη μου!

View all my reviews


The War of Art

The War of Art by Steven Pressfield
My rating: 5 of 5 stars

Are you a born writer? Were you put on earth to be a painter, a scientist, an apostle of peace? In the end the question can only be answered by action.

It may help to think of it this way. If you were meant to cure cancer or write a symphony or crack cold fusion and you don’t do it, you not only hurt yourself, even destroy yourself. You hurt your children. You hurt me. You hurt the planet.

Creative work is not a selfish act or a bid for attention on the part of the actor. It’s a gift to the world and every being in it. Don’t cheat us of your contribution. Give us what you’ve got.

I’d heard of Steven Pressfield’s book Gates of Fire, an epic historical novel about the Battle of Thermopylae (which I image is less Dan Carlin’s King of Kings which looks at the famous Persian Wars from the seldom sung Persian perspective, and more Frank Miller’s 300, but that’s just me guessing).

It seems that apart from historical battles, Mr Pressfield can also make an epic story out of the clash that’s forever raging on inside each one of us: the battle against Resistance.

What kind of Resistance, you’re asking? Like a force as real as gravity, friction and actual electric resistance, this is the power that stops us from doing what we need to do, more specifically create what’s aching to be born of us, and more specifically (for Mr Pressfield’s case), write. Just simply write.

Resistance is like the Alien or the Terminator or the shark in Jaws. It cannot be reasoned with. It understands nothing but power. It is an engine of destruction, programmed from the factory with one object only: to prevent us from doing our work. Resistance is implacable, intractable, indefatigable. Reduce it to a single cell and that cell will continue to attack.
This is Resistance’s nature. It’s all it knows.

This work is a very short motivational book that gave me a feeling very similar to the one I get when I listen to or read Jordan Peterson’s work: “alright kiddo, go clean your room. Do the work.”.

Peterson would continue with “only then can you stand to criticize society — only then can you look at the face of your father”, but Pressfield’s message instead is “you will doing us all a favor by becoming who you’re truly meant to be and creating a better world in the meantime”. It’s less a message of tough love and more one of much-needed empathy. We all have this Resistance, after all.

We’re wrong if we think we’re the only ones struggling with Resistance. Everyone who has a body experiences Resistance.

It’s quite reminiscent of one of my favorite Jung quotes: “The privilege of a lifetime is to become who you truly are.” It’s something to live by.

I felt good by reading this book. But the rest, of course, is up to me.

I also recommend Mark Manson, Julien Smith and yes, Jordan Peterson in the “do the work” genre.

View all my reviews


Η κρυφή γοητεία του εντέρου: Στα άδυτα του πιο παρεξηγημένου οργάνου του ανθρώπινου σώματος

Η κρυφή γοητεία του εντέρου: Στα άδυτα του πιο παρεξηγημένου οργάνου του ανθρώπινου σώματος by Giulia Enders
My rating: 4 of 5 stars

Καταρχάς, να αναφέρω ότι αυτό ήταν το πρώτο βιβλίο που δανείστηκα από το καινούργιο κτίριο της Εθνική Βιβλιοθήκης που στεγάζεται στο ΚΠΙΣΝ. Ήταν πολύ απλό: γράφτηκα δωρεάν με τα φορολογικά μου στοιχεία (TAXIS και ΑΜΚΑ) και άρχισα να ψάχνω στον κατάλογο της δανειστικής βιβλιοθήκης τους. Για κάποιο λόγο αυτό το βιβλίο ήταν ο πρώτος τίτλος που σκέφτηκα. Τον δανείστηκα για δύο εβδομάδες, αλλά είχα τη δυνατότητα να επεκτείνω τον δανεισμό και για μία επιπλέον εβδομάδα. Πολύ φιλόξενος χώρος και βοηθητικό προσωπικό. Και όπως ήδη ανέφερα, εντελώς δωρεάν! Το συνιστώ σε όλους.

Τώρα, στο ψητό της κριτικής.

Όταν ήμουν μικρός, ίσως 6 χρονών, ήμουν τρελαμένος με τη σειρά Πώς Λειτουργεί το Σώμα Μου. Νομίζω μου έλειπαν ελάχιστα από τα 50τόσα τεύχη της DeAgostini, και είχα νομίζω όλες τις βιντεοκασέτες και τα πλαστικά οργανάκια. Αυτή η σειρά με έκανε να αγαπήσω την ανατομία και τη βιολογία, και αν με ρωτάγατε μικρό τι ήθελα να γίνω στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, θα σας έλεγα «ιατρός». Στην πορεία κατάλαβα ότι δεν φτάνει η όρεξη και το ενδιαφέρον για το θέμα αλλά και η αποστήθιση περιττών πληροφορίων και η δυνατότητα επίλυσης διαφορικών εξισώσεων ή τι σκατά κάναμε στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης, οπότε έχασα το ενδιαφέρον μου — ή αλλιώς θα λέγαμε ότι η τεμπελιά και η έλλειψη φιλοδοξίας υπερτέρησαν.

25 σχεδόν χρόνια μετά, το βιβλίο της Giulia Enders με τον γλαφυρό της τρόπο, τα αστεία σκίτσα ζωγραφισμένα από τη δίδυμη αδερφή της (!) και τα πολλά αστεία της και το καταπληκτικό πάντρεμα pop science και χιούμορ (το θέμα του βιβλίου πρέπει να ομολογήσω ότι προσφέρεται για αστεία με κλανιές, κουράδες και τις σχετικές λειτουργίες) μου έφερε πίσω αυτό το πάθος και το ενδιαφέρον.

Η συγγραφέας, ιατρός και θαυμάστρια του πρωκτού και της συναρπαστικής λειτουργίας του, αποφάσισε να διερευνήσει εις βάθος την τελευταία απόληξη ενός συστήματος το οποίο είναι πολύ πιο θεμελιακό για την ευεξία μας απ’ όσο είχαμε πιστέψει μέχρι πρόσφατα — και δεν αναφέρομαι μόνο στα ωφέλη μιας «ισορροπημένης διατροφής».

Το ξέρατε ότι η καθιστή θέση κατά την αφόδευση μπλοκάρει κάπως το παχύ έντερο, σαν πόδι που πατάει ένα ποτιστικό λάστιχο, και ότι το βαθύ κάθισμα στις φτέρνες, περίπου όπως θα καθόσασταν πάνω από μια τούρκικη τουαλέτα, ανοίγει πλήρως όλους τους σφυγκτήρες (σαν το πόδι να σηκώνεται από το λάστιχο); Αυτό μπορεί να το ξέρατε (κι εγώ το ήξερα από πριν διαβάσω το βιβλίο), αλλά το ξέρατε ότι μπορείτε να εξομοιώσετε αυτό το εσωτερικό άνοιγμα απλά βάζοντας τα πόδια σας σε ένα σκαμπό ενώ κάθεστε στην λεκάνη, (κάπως έτσι); Το δοκίμασα, και λειτουργεί!

Το ξέρατε ότι ο οισοφάγος ενώνεται με το στομάχι με μια πλάγια κλίση ώστε να μην έχουμε παλινδρόμηση και κάνουμε εμετό κάθε φορά που γελάμε ή χοροπηδάμε;

Το ξέρατε ότι το λεπτό έντερο έχει βελούδινη υφή επειδή είναι καλυμμένο με μικροσκοπικές λάχνες; Εκεί πάει το αίμα για να απορροφήσει τα θρεπτικά στοιχεία τα οποία έχουν χωνευθεί τόσο ώστε είναι απλά συστατικά και μπορούν να διαπεράσουν τα τοιχώματα και να μπουν κατευθείαν στην κυκλοφορία; Αν το έντερο δεν είχε τις λάχνες, θα έπρεπε να έχει μήκος 9 χιλιότερα για να έχει την ίδια επιφάνεια αιμοφόρων αγγείων.

Το ξέρατε επίσης ότι έχουμε δύο σφιγκτήρες, έναν εκκούσιο εξωτερικό κι έναν ακούσιο εσωτερικό; Τον εκούσιο προφανώς τον ελέγχουμε εμείς, αλλά ο ακούσιος ανοίγει μόνο όταν το έντερο νιώσει άνετα με τις συνθήκες και είναι συνδεδεμένο με το υποσυνείδητο μας. Έτσι ίσως και να εξηγείται ότι μερικές φορές θέλω να πάω στο μέρος με το που γεύομαι φραπέ με γάλα, πριν καν η καφεΐνη ενεργοποιήσει το νευρικό μου σύστημα.

Βασικά, το ξέρατε ότι το λεπτό έντερο έχει αυτόνομο νευρικό σύστημα το οποίο φαίνεται πως συνδέεται και με τα συναισθήματα και τη διάθεση;

Θα μπορούσα να αναφέρω κι άλλα τέτοια τσιτάτα (θα έπρεπε να κάτσω να τα θυμηθώ βέβαια, γιατί το βιβλίο το έχω επιστρέψει!) αλλά το σημείο του βιβλίου που με ενδιέφερε περισσότερο ήταν για τους μουσαφίρηδες που όλοι μας κουβαλάμε παντού μαζί μας — τα βακτήρια.

Περίπου τα 2 κιλά από το σωματικό σας βάρος δεν είστε εσείς — είναι βακτήρια τα οποία κατοικούν κυρίως στο παχύ σας έντερο και συμβιώνουν μαζί σας. Μεγάλο μέρος κάθε αφόδευσης είναι και βακτήρια, τα οποία πολλαπλασιάζονται κάθε φορά που έρχεται νέα τροφή. Τα γνωστά προβιωτικά (όπως το κεφίρ, το γιαούρτι, το προζύμι και άλλες τροφές που έχουν υποστεί ζύμωση) περιέχουν ωφέλιμα βακτήρια και αυξάνουν την ποικιλομορφία του μικροβιώματος. Με τη σειρά της, η μεγάλη ποικιλία από βακτήρια (κάποιοι έχουν μέχρι και χίλια είδη!) συνεισφέρει στην καλή υγεία.

Το πρεβιωτικά, από την άλλη, είναι τροφές οι οποίες είναι ιδανικές για να τραφούν τα μικρά μας κατοικίδια με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ιδανικά μετά από τις μικρές γενοκτονίες που επιφέρουν τα αντιβιωτικά τα οποία συχνά και ανεύθυνα συνταγογραφούνται σαν παυσίπονα.

Γενικά το πώς παρουσιάζεται στο βιβλίο ο κόσμος τις μικροχλωρίδας (αν και ορθότερα θα έπρεπε να τη λέμε ‘μικροπανίδα’) είναι συναρπαστικός. Και να φανταστείτε ότι πριν λίγα χρόνια δεν είχαμε ιδέα ότι υπήρχαν βακτήρια, εξού και οι περίεργες δοξασίες σχετικά με την προέλευση διαφόρων ασθενειών. Ήταν λογικό στην αρχή να κάνουμε τη σύνδεση ότι τα βακτήρια είναι κατά βάση εισβολείς, και όταν ανακαλύψαμε ότι πολλές αρρώστιες οφείλονται σε λοιμώξεις από βακτήρια, να καταλήξουμε ότι τα αντιβιοτικά είναι καλά και τα βακτήρια ΚΑΚΑ!

Αλλά πάντα η πραγματική φύση των πραγμάτων ταπεινώνει εμάς τους «έξυπνους» ανθρώπους. Αξίζουμε τα εύσημα για την ανακάλυψη των βακτηρίων και αντίστοιχων αποτελεσματικών όπλων εναντίον τους, αλλά το παρακάναμε (ειδικά στην κτηνοτροφία), και τώρα τα βακτήρια-βετεράνοι που έχουν επιζήσει από τις απανωτές επιθέσεις και πολλαπλασιαστεί απειλούν να γίνουν υπερμικρόβια και να πάρουν την εκδίκηση τους. Είναι σχεδόν ποιητικό.

Για την ακρίβεια, απ’ ό,τι φαίνεται το 99% των βακτηρίων που ζουν παντού γύρω και μέσα μας είναι αβλαβή ή και ωφέλιμα, οπότε εκτός από τις περιπτώσεις που είναι όντως απαραίτητο (και υπάρχουν φυσικά αυτές οι καταστάσεις), κάθε φορά που είμαστε υπερβολικοί με την καθαριότητα (βάζοντας π.χ. αντισιπτικό στα χέρια χωρίς λόγο) ή παίρνουμε αντιβιοτικά, κάνουμε τους οργανισμούς μας πιο ευάλωτους. Απ’ ότι φαίνεται, οι αλλεργίες και τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι πιο συνηθισμένα σε χώρες όπου οι άνθρωποι είναι πιο σχολαστικοί με την εξάλειψη των βακτηρίων στο περιβάλλον τους.

Κάθε παραλληλισμός μεταξύ του πώς φερόμαστε στα μικρο-οικοσυστήματα μέσα στα οποία ζούμε αλλά και στα ευρύτερα, πλανητικού βελινεκούς οικοσυστήματα, είναι τελείως συμπτωματική.

Υπάρχουν τόσα που δεν ξέρουμε για το πόσο μας επηρεάζουν οι συγκάτοικοι μας. Εδώ ανταλλάξανε βακτήρια από το έντερο ενός ποντικιού με παχυσαρκία και ενός χωρίς και –μαντέψτε– το παχύσαρκο αδυνάτισε και τούμπαλιν…

Όλη αυτή η συζήτηση, και το βιβλίο, με έκανε να θέλω να φροντίσω τη μικροπανίδα μου με ζυμωμένες τροφές (ήδη έχω τη δική μου καλλιέργεια κεφίρ, αλλά σκοπεύω να πειραματιστώ και με άλλες, όπως τουρσιά — π.χ. ξινολάχανο — ή δική μου κομπούτσα). Έχω άλλωστε να πάρω αντιβίωση πάνω από 8 χρόνια και δεν θα με χάλαγε να κρατήσω αυτό το σερί.

Αν όλα αυτά σας κίνησαν το ενδιαφέρον, πρέπει οπωσδήποτε να διαβάσετε την κρυφή γοητεία του εντέρου. Το πέμπτο αστεράκι δυστυχώς δεν θα του το δώσω γιατί το τέλος βρήκα ότι ήταν κάπως μπερδευτικό και σίγουρα όχι τόσο γλαφυρό όσο η αρχή του βιβλίου, που είναι αριστουργηματική. Αν το πρώτο μισό ήταν σαν το δεύτερο μισό, σίγουρα θα έπαιρνε τα πέντε.

Αλλά και πάλι, οι πληροφορίες που περιέχει πιστεύω θα σας φανούν πολύτιμες στο ταξίδι σας στην καλύτερη υγεία και την πιο αρμονική συνύρπαξη με τον κόσμο γύρω και μέσα σας!

Δείτε εδώ μια σύντομη παρουσίαση TED της Giulia Enders σχετικά με το βιβλίο η οποία είναι χαρακτηριστική του στιλ.

View all my reviews


This was the first challenge in the 30 Challenges to Enlightenment “obstacle course” I started last month.

From June 13th to July 12th I did not consume coffee, alcohol, cigarettes or other kinds of mood or consciousness-altering substances. I wanted to share my experience and encourage you to try it and once again discover what real caffeine or alcohol feels like.

I expected not drinking coffee to be much harder than it was (and was the reason I was initially putting off trying out this course — I thought I would never be able to do it!), but somehow I avoided getting the worst of the effects of caffeine withdrawal, which are brutal for some people — yeah, guess what, coffee is still a drug. I still drunk decaffeinated coffee and tea and ate small amounts of chocolate, so it didn’t quit caffeine completely, but even so, it was a difficult but fulfilling step for my body which had been used to taking in more than one coffee every day for more than a decade. Avoiding caffeine also helped with the 72-hour fast I did during the same period.

Alcohol was easier. You also save crazy amounts of money by not drinking, though going to weddings is much less fun. Actually, the whole thing about not drinking alcohol is that it makes it obvious how socially acceptable the consumption of a drug with the express purpose of making socialising less awkward is. It’s all a bit mind-bending: alcohol is one of the most individually harmful and society-disruptive of all drugs known to man (and in some countries like Britain it even tops these lists, though there are claims the methodology behind these studies is flawed), yet everyone’s favorite depressant is by far the most socially acceptable substance to consume — to the point it’s frequently considered impolite to turn down a shot of raki or similar.

See this video, “our love for alcohol is bizarre”, for more on this topic.

What would happen if we all suddenly gave up drinking alcohol for a whole month? I suspect nobody would leave their apartments, at least at first — what would be the point? And then, like a society in detox, we would find out that alcohol isn’t necessary to have a good time after all. Just try going to a party and dancing without having drunk anything. Force yourself to. It won’t take long before it just feels great dancing sober among drunk people, and part of this pleasure will be derived from you knowing that you’re sober.

Now, tobacco… I didn’t even miss tobacco. Whenever I smoke, which is kind of seldom nowadays, I’ve almost always had something to drink first. No wonder I didn’t want to smoke. Not touching tobacco for a whole month made cigarette smoke smell even worse. Why are we doing this to ourselves again?

Giving up other substances wasn’t really a problem because I don’t have any habits formed around their consumption. So that was a non-issue.

My biggest takeaway from this experiment was the sheer power of the drugs we are addicted to. Our tolerance is astounding. Give up caffeine for a month and go drink a freddo espresso. I mean, drinking a decaffeinated coffee while I was doing this challenge did suddenly start feeling like what drinking a normal coffee felt like when I was addicted, so you understand, after a month of abstention, a normal double espresso really, truly felt like what it essentially is: a double shot of the world’s most popular stimulant. And, of course, it felt great. I don’t want to get used to this sensation and get hooked to coffee again. So what I’m trying to do now is switch every day between coffee and tea and not drink more than a certain amount per day. I haven’t formed a new habit — yet. We’ll see how it goes.

As for alcohol, I also want to say that drinking one beer or a glass of wine every day, e.g. with lunch or dinner, makes no sense — unless it’s good quality beer or wine, which, let’s face it, it usually isn’t. I think it’s better to treat alcohol as the powerful drug it really is and drink a lot when you want to drink a lot and avoid it completely the rest of the time. This way you don’t end up getting used to it (and you avoid the slippery slope of always-looming alcoholism in all its various flavors). You get the best of both worlds: you don’t end up spending too much for no real reason and get to enjoy being sober.

The only thing you need is self-restraint.

NOTE: I realise I speak a bit slowly, so you can try speeding up the video a little!